Тактика
«Ұлытаудың» маусым бойындағы тактикалық таңдауы бас бапкердің ауысуымен тікелей байланысты болды. Команда чемпионатты Иван Азовскийдің жетекшілігімен бастап, көбіне 4-3-3 жүйесін қолданды. Турнир қорытындысы бойынша дәл осы тізілім ең көп пайдаланылып, матчтардың 39%-ында қолданылды. Маусымның соңында Азовскийдің орнына Нұркен Мазбаев келгеннен кейін команда үш орталық қорғаушысы бар жүйеге көшіп, негізгі схема ретінде 3-4-3 үлгісін таңдады. Дәл осы 3-4-3 моделін шешуші деп санауға болады: «Ұлытау» чемпионаттың екінші бөлігін осы қалыппен өткізіп, оң нәтижелер көрсетті және турнир кестесінде жоғарылады. Маусымның соңғы 10 матчының барлығында команда үш орталық қорғаушымен ойнады, бұл турнирдің шешуші кезеңінде осы модельдің өзекті болғанын айқын дәлелдейді.
Кадрлық мәселені де бөлек атап өткен жөн. «Ұлытау» футболшылардың шектеулі тобын ғана пайдаланды: небәрі 15 ойыншы 500 минуттан астам ойын уақытын алды. Іс жүзінде қос бапкер де тұрақты негізгі құрамға сүйеніп, оны белсенді ротациядағы 3–4 футболшымен толықтырып отырды. Бұл таңдалған тактикаға қарамастан, команданың құрылымдық тұрақтылығын қамтамасыз етті.
Ойын стратегиясы
Үзілістен кейінгі тиімділіктің төмендеуі
Маусым барысында «Ұлытау» үшін үзілістен кейін ойын сапасының төмендеуі айқын байқалды. Бірінші таймдарда команда жинақы қимылдап, 11 гол соғып, 13 гол жіберді — доп айырмасы −2. Ең сәтті өткен 15 минуттық кезең 16–30 минуттар аралығы болды: осы уақытта «Ұлытау» 5 гол соғып, 3 гол жіберді. Бірінші таймның қалған бөліктері теріс баланспен аяқталды.
Екінші таймдарда тиімділік айтарлықтай құлдырады. Команда 9 гол соғып, 28 гол жіберді — доп айырмасы −19. Негізгі сәтсіздік матчтың 60-шы минутынан кейінгі соңғы 30 минутқа тиесілі болды. Осы аралықта «Ұлытау» 6 гол соғып, 24 гол жіберді, бұл маусым бойы жіберілген барлық 41 голдың 58,5%-ын құрайды.
Қосымша тұрақсыздық 90-шы минуттан кейінгі қосымша уақытта да байқалды: бұл кезеңде команда 5 гол жіберіп алды. Оның үстіне, бұл голдардың екеуі тікелей ұпай жоғалтуға әкеп соқты. Аталған деректер «Ұлытаудың» финалдық ысқырыққа дейін ойын қарқыны мен тұрақтылықты сақтай алмау мәселесі бар екенін айқын көрсетеді.
Маусым басындағы аутсайдерден финалдағы аман қалуға дейін
«Ұлытау» чемпионатты өте сәтсіз бастап, алғашқы турларда-ақ аутсайдерлер қатарынан көрінді. Турнирдің бастапқы 9 матчында команда бірде-бір рет жеңіске жетпей, 7 рет жеңіліп, екі рет тең ойнады. Қазақстан Кубогындағы матчты қоса есептегенде, маусымның алғашқы 10 ойынында «Ұлытау» 8 рет тізе бүгіп, доп айырмасы 3:19 болды. Бұл нәтижелер команданы турнир кестесінің соңғы сатысына түсіріп, оны дивизионнан шығып қалуға басты үміткерлердің бірі ретінде қарастыруға негіз болды.
Кейінірек жағдай ішінара түзеле бастады: «Ұлытау» қатарынан 3 жеңіске жетіп, жалпы 4 матч бойы жеңіліс көрмеді. Алайда бұл сәтті кезең Иван Азовскийді отставкадан құтқара алмады — чемпионаттағы келесі жеңіліс шешуші болып, жаттықтырушы клубтан кетуге мәжбүр болды. Оның орнына Нұркен Мазбаев келгенімен, жаңа тәлімгермен де команда маусым ағысын бірден өзгерте алмады: келесі 6 турда «Ұлытау» бірде-бір жеңіске жетпей, 4 рет жеңіліп, небәрі 2 гол соғып, 10 гол жіберді.
Түбегейлі бетбұрыс чемпионаттың финалдық кезеңінде орын алды. Маусымның соңғы 6 турында «Ұлытау» тек бір рет қана жеңіліп, 2 жеңіс пен 3 тең нәтижеге қол жеткізді. Бұл командаға турнир кестесінде 10-шы орынға көтерілуге және маусымды бүкіл чемпионат бойындағы өзі үшін ең жоғары позицияда аяқтауға мүмкіндік берді.
Ойын моделі: ТОП-5 ерекшелік
1. Допты бақылау және алға ілгерілетудегі қиындықтар
«Ұлытау» чемпионат барысында допты бақылау және оны алға жылжыту тұрғысынан лигадағы ең нәтижесіз командалардың бірі болып қалды. Орташа доп иелену көрсеткіші ойын уақытының небәрі 42%-ын ғана құрады, оның өзінде бақылаудың басым бөлігі орталық аймақ пен өз алаңының жартысына тиесілі болды. Команда допты жиі жоғалтып отырды: бір матчта орта есеппен 115 рет доп жоғалтты, бұл — турнирдегі ең нашар көрсеткіштердің бірі.
Допқа иелік етудің орташа ұзақтығы небәрі 9.1 секундты құрады, бұл жүйелі позициялық шабуылдар құру мүмкіндігін айтарлықтай шектеді. Соның салдарынан, «Ұлытау» допты қарсыластың шабуылдаушы үшінші аймағына сирек жеткізді: команда бұл аймаққа матч сайын орта есеппен 42 пас беріп, оның 57%-ы ғана дәл шықты. Яғни, шамамен 23 пас қана межелі аймаққа жетіп отырды.
Қорыта айтқанда, «Ұлытау» допты сирек бақылап қана қоймай, шабуылда тиімді позицияларға шығу үшін қажетті вертикаль бағыттағы ілгерілеуді де қамтамасыз ете алмады.
2. Айып алаңына өтудегі қиындықтар және жекпе-жектегі төмен тиімділік
«Ұлытаудың» шабуылдағы басты мәселелерінің бірі — қарсыластың айып алаңына енуінің қиындығы болды. Команда бір матчта айып алаңына орта есеппен небәрі 23 пас берді, ал олардың дәлдігі лигадағы ең төмен көрсеткіштердің бірі — 40%-ды ғана құрады. Бұл ойын барысында қақпа алдына бар болғаны 9–10 дәл пас қана жеткенін білдіреді. «Ұлытау» қорғанысты бұзып өтетін пастарды сирек қолданды: команда матч сайын орта есеппен небәрі 3 шешуші пас берді. Ал қорғаушылардың сыртынан асырылатын пастар іс жүзінде болмады — офсайд көрсеткіші ойын сайын небәрі 0.8-ді құрады, бұл чемпионаттағы ең төменгі мән.
Мұндай жағдайда айып алаңына доп жеткізудің негізгі тәсілі ретінде әуелетіп асырылған кросстар қолданылды: осы аймаққа бағытталған 23 пастың 10-ы дәл осы үлеске тиесілі болды. Алайда олардың тиімділігі төмен күйінде қалды — әуелетіп асырылған доптардың тек 19%-ы ғана межеге жетті. Доп адресатына жеткен жағдайдың өзінде де, «Ұлытау» шабуылдағы жекпе-жек күресте сирек жеңіске жетті: команда шабуылдағы дуэльдердің тек 35%-ында ғана басым түскен, бұл да лигадағы ең нашар көрсеткіштердің бірі.
3. Гол соғудағы төмен нәтижелілік және сәттерді пайдалану тиімділігі
Шабуылдағы құралдардың шектеулі болуы «Ұлытаудың» шабуылдағы нәтижелілігіне тікелей әсер етті. Чемпионат барысында команда небәрі 20 гол соғып, бұл көрсеткіш бойынша тек 19 гол соққан «Жетісудан» ғана алда тұрды. Маусымдағы 24 матчтың 10-ында «Ұлытау» бірде-бір гол соға алмады. Сонымен қатар, шабуылдағы мәселелерді тек сәттерді пайдалана алмаумен түсіндіруге болмайды: команданың маусымдағы жиынтық xG көрсеткіші 20.99-ды құрады, бұл нақты соғылған голдар санына дерлік сәйкес келеді.
Орта есеппен алғанда «Ұлытау» бір матчта небәрі 0.81 xG көрсетті, бұл қауіпті сәттердің жалпы тапшылығын аңғартады. Айып алаңына өте алмау қиындығын алыстан соққылар арқылы өтеу талпыныстары да нәтиже бермеді — команда айып алаңының сыртынан бар болғаны 2 гол ғана соқты, бұл чемпионаттағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі. Бұған қоса, командада айқын сұрмергеннің болмауы шабуылдың шектеулі екенін айқын көрсетті: «Ұлытау» ойыншыларының ешқайсысы чемпионат барысында 3 голдан асыра алмады. Команданың үздік сұрмергені 3 гол соққан Молдақараев болса, тағы 5 ойыншы 2 голдан салды.
4. Стандартты жағдайлар — гол соғудың басты көзі
Стандартты жағдайлар «Ұлытау» үшін нәтижеліліктің тұрақты көздерінің біріне айналды. Команда бұрыштамалардан кейін 5 гол соғып, бұл көрсеткіш бойынша лигада 4-ші орынға ие болды. Тағы 3 гол айып соққыларынан, ал 2 гол пенальтиден салынды. Жалпы алғанда, «Ұлытау» стандартты сәттерден 10 гол жинады — бұл команданың чемпионаттағы барлық голдарының дәл жартысы, ал қалған жартысы ғана ойын барысында соғылған.
Бұл модельде Кейлердің доп асырулары шешуші рөл атқарды: ол 3 нәтижелі пас берді, оның барлығы бұрыштамалардан асырылған доптар болды. Сонымен қатар, турнир кестесінің төменгі бөлігіндегі команда бола тұра, «Ұлытау» стандартты жағдайларда қорғану кезінде салыстырмалы түрде сенімді қимылдап, айып соққылары мен бұрыштамалардан кейін небәрі 5 гол жіберіп алды. Қорғаныстағы ең осал элемент — пенальти болды: команда өз қақпасына 4 гол өткізіп алды, бұл жалпы қорғаныс теңгеріміне айтарлықтай әсер етті.
5. Допсыз ойындағы қиындықтар және стандартты жағдайлардағы осалдық
«Ұлытау» үшін допсыз ойын кезіндегі пассивті әрекет ету стилі тән болды. Команда күш қолдану мен белсенді қорғаныс көрсеткіштерінің ешқайсысы бойынша лиганың орташа деңгейінен аса алған жоқ. Бір матчта «Ұлытау» орта есеппен небәрі 82.9 жекпе-жекке түсті, бұл чемпионаттағы орташа көрсеткіштен (88 жекпе-жек) айтарлықтай төмен. Допты тартып алу көрсеткіші бойынша да осындай үрдіс байқалды.
Допсыз ойын кезінде команда белсенді прессинг жасауға емес, көбіне жинақылықты сақтауға басымдық берді. Сонымен қатар, «Ұлытау» позициялық қорғаныс арқылы тиімді қимылдады: команда допты іліп әкету саны бойынша чемпионат көшбасшыларының біріне айналды. Матч сайын орта есеппен 40 рет допты іліп әкетіп, бұл көрсеткіш бойынша «Қайсар» және «Атыраумен» бірге лигадағы үздік нәтижені көрсетті.
Бұған қоса, жинақылық «екінші доп» үшін күресте де көмектесті — «Ұлытау» ойын сайын орта есеппен 74 рет допты иемденіп отырды. Мұндай модель өз айып алаңы маңындағы кеңістікті сенімді бақылауға мүмкіндік берді: команда айып алаңының сыртынан жасалған соққылардан кейін небәрі 1 гол жіберді, ал қалған 40 голдың барлығы айып алаңының ішінен соғылды.
Маусым көшбасшысы
«Ұлытаудың» басты ерекшелігі — маусым бойы шабуылдағы ең жоғары белсенділікті шабуыл шебінің ойыншылары емес, сол қанаттағы қорғаушының көрсетуі болды. Команданың негізгі тұлғасына айналған Кейлер бүкіл чемпионат бойы сол қанатта өнер көрсетті. Төрт қорғаушысы бар жүйеде ол сол жақ қорғаушы позициясында ойнаса, 3-4-3 тактикасына көшкенде сол жақ латерал рөлін атқарды. Бұл ретте оның шабуылдағы белсенділігі тактикалық модельге қарамастан тұрақты түрде жоғары деңгейде қалды.
Кейлердің басты артықшылығы — сол аяқпен беретін пастары. Ол маусым ішінде 24 шешуші пас беріп, бұл көрсеткіш бойынша командаластарынан айтарлықтай алға шықты және «Ұлытаудың» көшбасшысы атанды. Ойын барысында, сондай-ақ стандартты жағдайларда да ол доп асыру мүмкіндігін белсенді пайдаланды. 24 шешуші пастың 9-ы бұрыштамадан кейін орындалды. Айта кетерлігі, бұл пастардың басым бөлігі шабуылшыларға емес, орталық қорғаушы Бугуловқа бағытталды (ол Кейлерден 7 шешуші пас алды). Нәтижесінде «Ұлытаудың» бұрыштамалары қауіпті қаруға айналды: команда 5 гол соқты, оның 3-і Кейлердің асырған добынан кейін тіркелді.
Пас беруден бөлек, Кейлер қарсылас қақпасына да жиі қауіп төндірді. Маусым бойы ол қақпаға 37 соққы жасап, бұл көрсеткіш бойынша командада 2-ші орын алды. Ол стандарттарды орындады, ал өзінің жалғыз голын жылдам шабуыл кезінде алыс қашықтықтан дәл соққы жасау арқылы соқты.
Кейлер қорғаныс кезеңінде де пайдалы болды. Ол допты тартып алу саны бойынша командада 2-ші орын алды (27 рет). Сондай-ақ «бетпе-бет» жекпе-жекте 49 рет допқа таласып, оның 47%-ын өз пайдасына шешті. Сонымен қатар, кейбір қателіктер де тіркелді: маусым ішінде оның есебінде 15 голға әкеп соққан қателік болды (командадағы 3-4 көрсеткіш). Осыған қарамастан, Кейлердің шабуылға, стандарттарға және допты алға жылжытуға қосқан ортақ үлесі оны бүкіл чемпионат бойында «Ұлытаудың» ең маңызды әрі команданың жүйесін құрушы негізгі ойыншысы етті.
Команда бойынша қызықты деректер
- Команда қақпаға дәл соққы бағыттау бойынша чемпионатта ең нашар нәтиже көрсетті — маусым бойы небәрі 72 соққы.
- «Ұлытау» соққы дәлдігі бойынша лигадағы ең төмен көрсеткішті көрсетті — 27.2%.
- Гол соғу тиімділігі бойынша «Ұлытау» ең нашар команда атанды — орта есеппен әр гол үшін 13.3 соққы жасалды.
- Қарсыластың қорғаныс шебінің сыртына пас асырған көрсеткіш бойынша команда көшбасшылардан кейін ең төмен нәтиже көрсетті — матч сайын небәрі 0.8 пас офсайдқа шықты.
- Барлық дерлік голды өз айып алаңынан өткізіп алды — 41 голдың 40-ы (97.6%), бұл лигада ең жоғары үлес.
- Екінші таймдардағы нәтиже де әлсіз болды — 9 гол соғып, 28 доп жіберді (-19).
- «Ұлытау» ойыншысы Сламбеков допты іліп әкету саны бойынша чемпионат көшбасшысы атанды — маусым бойы 152 рет.
- Бетпе-бет кезеңде допты тартып алу тиімділігі бойынша команда үздік нәтиже көрсетті — 46%.
- Жиынтықта «Ұлытау» чемпионатта небәрі 20 гол соқты — бұл лигадағы 13-ші көрсеткіш, команда тек 19 гол соққан «Жетісудан» ғана алда тұр.